Basat ile Tepegöz

Bir zamanlar Oğuz boyları yazın yaylaya göçerken düşman baskınına uğramışlar. Gece karanlığında herkes kaçarken Aruz Koca'nın küçük oğlu atından düşmüş ve geride kalmış. Ormandaki bir aslan onu bulmuş ama yememiş; tam tersine onu yavrusu gibi büyütmüş. Çocuk aslanların arasında büyümüş, onlar gibi güçlü ve korkusuz olmuş; atları bile yolda görünce korkarmış.

Yıllar sonra bir Oğuz atlısı ormanda bu çocuğu görmüş ve Aruz Koca'ya haber vermiş. Aruz Koca ormana gitmiş, oğlunu tanımış ve onu eve getirmiş. Ama çocuk evde durmak istememiş, sürekli aslanların yanına kaçmak istemiş. Dede Korkut gelmiş ve çocuğa şöyle demiş: "Oğlan, sen insansın, hayvanlarla arkadaşlık etme. Gel, ata bin, yiğitlerle yürü." Ve ona adını vermiş: "Senin adın Basat olsun. Adını ben verdim, yaşını Tanrı versin." Basat yavaş yavaş insanların arasında yaşamaya alışmış ve Oğuz'un en yiğit gençlerinden biri olmuş.

Bir başka gün Oğuz yaylaya göçerken Aruz Koca'nın çobanı bir pınarın başında peri kızlarının oturduğunu görmüş. Çoban kızlardan birini yakalamış ama peri kızı ondan kaçarken uçarak demiş ki: "Çoban, bir yıl sonra gel, bende emanetin var. Ama sen Oğuz'un başına bela getirdin." Bir yıl sonra o pınarın başında garip bir yaratık bulunmuş. Bu yaratığın tek gözü varmış, gözü de tepesinde. Adını Tepegöz koymuşlar.

Aruz Koca Tepegöz'ü evine almış ve kendi oğlu Basat'la birlikte büyütmüş. Ama Tepegöz büyüdükçe korkunç bir hale gelmiş. Çocuklarla oynarken onların kulağını burnunu koparırmış. Sonunda Oğuz beyleri toplanıp onu ovadan kovmuşlar. Tepegöz dağlara çekilmiş, orada bir mağaraya yerleşmiş ve yol kesip insanlara zarar vermeye başlamış. Peri kızı annesi gelip onun parmağına bir yüzük takmış: "Oğlum, sana ok batmasın, kılıç kesmesin." Bu yüzden hiçbir silah Tepegöz'e işlemiyormuş.

Tepegöz Oğuz'u perişan etmiş. Oğuz yiğitleri ona karşı çıkmışlar ama hiçbiri onu yenememiş. Sonunda Oğuz beyleri Dede Korkut'u Tepegöz'e elçi olarak göndermişler. Dede Korkut onunla anlaşma yapmış: Oğuz her gün ona iki adam ve beş yüz koyun verecek, o da başka kimseye dokunmayacakmış. Oğuz bu ağır vergiyi vermeye başlamış. Her ailenin sırası gelince evlerde ağıtlar yükseliyormuş.

Bir gün sıra iki oğlu olan bir anaya gelmiş. Birini daha önce vermiş, şimdi öbürünü de verecekmiş. Ana ağlaya ağlaya yaylaya dönen Basat'ın yanına gelmiş: "Basat, iki oğlum vardı, birini Tepegöz'e verdim, şimdi öbürünü de istiyor. Bana yardım et." Basat'ın gözleri dolmuş; çünkü kendi ağabeyi Kıyan Selçuk da Tepegöz'le savaşırken şehit düşmüş. Annesine ve babasına gidip demiş ki: "Ben Tepegöz'le savaşmaya gideceğim."

Babası Aruz Koca ağlamış: "Oğul, ağabeyin gitti, sen de gidersen ben ne yaparım?" Ama Basat kararlıymış. Dede Korkut ona, "Yiğidim, Tepegöz'e ok işlemez, kılıç kesmez. Onu ancak akılla yenebilirsin," demiş. Basat okunu, yayını ve kılıcını almış, annesinin ve babasının kutsamasını almış ve Tepegöz'ün dağına doğru yola çıkmış.

Tepegöz'ün mağarasının yakınına varınca Tepegöz'ün sırtını güneşe vermiş yattığını görmüş. Basat bir ok atmış, ok Tepegöz'ün göğsüne çarpıp kırılmış. Tepegöz, "Bu sinekler bizi rahatsız ediyor," demiş. Bir ok daha atmış, o da kırılmış. Üçüncü ok da öyle olmuş. Tepegöz kalkıp Basat'ı görmüş, onu tek eliyle yakalayıp çizmesinin koncuna sokmuş ve mağarasına götürmüş. Hizmetçilerine, "Bunu yarın şişe geçirip yiyeceğim," demiş ve uyumuş.

Basat çizmenin içinden bıçağıyla deriyi kesip çıkmış. Tepegöz'ün hizmetçilerine sormuş: "Bunun ölümü nereden?" Hizmetçiler, "Bilmiyoruz. Vücudunun hiçbir yerine silah işlemez. Sadece gözü ettir," demişler. Basat ateşte bir şişi kızdırmış, kıpkırmızı olana kadar beklemiş ve uyuyan Tepegöz'ün tek gözüne saplamış. Tepegöz öyle bir bağırmış ki dağlar, taşlar inlemiş. Basat hemen mağaranın içindeki koyunların arasına kaçmış.

Tepegöz gözü görmeden mağaranın kapısına oturmuş, iki ayağını kapının iki yanına koymuş: "Koçlar, birer birer gelin geçin." Koyunları birer birer başlarından okşayarak dışarı salıyormuş ki Basat'ı yakalasın. Basat bir koç kesmiş, postunu giymiş ve koçların arasına karışmış. Tepegöz başına dokununca, "Ah, benim sevgili koç başım! Benim gözümü kör edeni sen bilsen, onu kayadan kayaya çalardın," demiş. Basat koçun postu içinde mağaranın kapısından çıkmış. Dışarı çıkınca postu atıp bağırmış: "Ben buradayım! Senin gözünü ben kör ettim, Aruz oğlu Basat!"

Tepegöz ona tuzaklar kurmuş. "Basat, sen kurtuldun mu? Al şu yüzüğü, parmağına tak, sana ok batmasın, kılıç kesmesin." Basat yüzüğü takmış ama Tepegöz bir hançer saplamaya çalışmış; yüzük Basat'ın parmağından kayıp Tepegöz'ün ayağının dibine düşmüş. Sonra Tepegöz onu hazine dolu bir kubbeye göndermiş ama kubbe Basat'ın üstüne çökmeye başlamış. Basat dua etmiş, "Tanrım, beni koru," demiş ve kubbenin yedi kapısı açılmış, Basat kurtulmuş.

Sonunda Basat Tepegöz'e sormuş: "Senin ölümün nereden?" Tepegöz artık ölümünün geldiğini anlamış: "Mağaranın içinde bir kılıç var. Benim ölümüm o kılıçtan." Basat mağaraya girmiş, kılıcın bir zincire asılı olduğunu ve durmadan inip kalktığını görmüş. Kılıcı ok atarak zincirinden düşürmüş, kılıç yere düşünce onu almış ve Tepegöz'ün yanına gelmiş. Tepegöz yalvarmış ama Basat, "Oğuz'un analarını ağlatan sensin," demiş ve kılıçla onun işini bitirmiş.

Basat, Tepegöz'ün öldüğünü Oğuz'a müjdelemek için bir haberci göndermiş. Bütün Oğuz bu habere çok sevinmiş. Kız analar, oğul analar, ağlayan ihtiyarlar sevinç gözyaşları dökmüşler. Basat yurduna döndüğünde Kazan Han ve bütün Oğuz beyleri onu karşılamış. Dede Korkut gelmiş, kopuzunu çalmış, Basat'ın kahramanlığını anlatan bir destan söylemiş ve dua etmiş: "Kara dağların yıkılmasın, gölgeli ağacın kesilmesin, akan güzel suyun kurumasın. Ak saçlı ananın yeri cennet olsun, ak sakallı babanın yeri uçmak olsun."

Bu hikâye bize şunu söyler: Gerçek yiğitlik sadece güçte değil, akılda ve yürekte saklıdır. Basat, ok ve kılıcın işlemediği Tepegöz'ü aklıyla yendi ve Oğuz'un analarının gözyaşını sildi.